سفری به چین -   سرزمین اژدها

شناسایی و توسعه جغرافیای فرهنگی ایران

 آبان ماه 1386 پیرو دعوت یک تشکل هنری در لیجیانگ چین  به این  کشور  سفر کردم و در در  گوشه و کنار  این سرزمین پهناور کارهای هنریم که اغلب هنر محیطی محسوب میشوند را اجرا کردم. 

کوهستانهای شمال غربی چین

اولین توقفگاه من ناحیه ختن در اطراف شهر کنونی ارومچی در شمال غربی چین بود.  شواهد تاریخی نشان میدهد که از زمان ساسانیان مانوین در این نواحی ساکن بودند و معابدی در این نواحی وجود دارد که متعلق به پیروان  مانی شناخته شده ترین نقاش دوره ساسانی میباشند.

پس از بازدید از مناطق مختلف این شهر و اجرای چند حجاری در حومه شهر و پنهان کردن یک حجاری در شکاف صخره های کوهی در مرکز شهر راهی گوانجو در جنوب چین شده و از آنجا به طرف گویلان رفتم. 

 گویلان -  تپه خرطوم فیل

پس از چند روز توقف در گویلان و اجرای هنر محیطی در بستر رودخانه لی چیانگ مسیر 70 کیلومتر بستر  این رودخانه بین شهر گویلان و یانشو را طی کردم و در نقاط متعددی ماهی هایم را بر سنگها حجاری کردم و در بستر رودخانه رها کردم. در این سفر سعی من ثبت لحضات آغازین زندگی  و حیات ماهی هایم در آب بودند.  عکسهای متعددی تهیه کردم که برخورد سنگهای مزین شده با ماهی را با آب نشان میدهند.  

ملاقات ماهی با آب

نمونه هایی از ماهی ها نیز بر صخره های کوههای مجاور رودخانه کنده نگاری شدند.   این منطقه از چین به لحاظ چشم‌اندازهايش همواره مورد توجه شعرا و نقاشان چین بوده است.

رودخانه لی جیانگ

در مسیر گویلان به یانشو ماهی های بسیاری را در آب رها کردم

رودخانه لی جیانگ

طبیعت اطراف یانشو

پل اژدها

تزئین اژدها در گوانجو

در شهر کوچک یانشو علاوه بر نقش ماهی ها  نقشهای جدیدی ملهم از نمادهای شاخص در فرهنگ چینی همچون نقش اژدها را بر صخره ها حجاری کردم.   دلیل انتخاب و حجاری نقش اژدها  کثرت کاربرد نقش اژدها در چین و تاثیر پذیری از محیط فرهنگی آن کشور  است.  از گذشته دور بین ایران و چین تعامل فرهنگی جریان داشته است.  بسیاری از نقشها طرحشان برگرفته شده از طرحهای چینی هستند ولی در ایران معنای متفاوتی دارند و در مقابل بسیاری از مفاهیم ایرانی در چین صورت و صبغه بومی و یا  چینی پیدا کردند. اگرچه در ادبیات ایران اژدها نمادی اهریمنی و نفس انسانی محسوب شده است اما در فرهنگ چینی نماد قدرت است مرتبط با رودخانه و کوهستان میباشد. 

کوه ماه- در بالاکی این کوه یک نقش اژدها را پنهان کردم

مقصد نهایی سفرم شرق چین و بازدید از تنها معبد  مانوی در استان فوجی بود.  این معبد و  زبارتگاه  در حومه شهر کوچک ساحلی "جین جیانگ" در ساحل دریای شرقی چین و در دامنه تپه ای بنام "هیابیائو" قرار دارد.  برای سفر و دسترسی به  شهر  جین جیانگ بیش از بیست ساعت پرواز  داشتم و  سه روز با اتوبوس سفر کردم.

فاصله بین گویلان تا جین جیانگ را با این اتوبوس سفر کردم. 24 ساعت طول کشید

در جین جیانگ کسی را پیدا نکردم که زبان خارجی بلد باشد شش ساعت در هتل های مختلف سرگردان بودم که کسی را پیدا کنم زبان بلد باشد و آدرس معبد مانوی را سئوال کنم

پس از بازدید از این مکان  یکی از حجاریهایم که تجسمی از چهره مانی را نشان میداد را به این معبد هدیه کردم. 

این حجاری مکمل نقشی بود از از ایزد مهر در سفر اولم به امریکا در سال 2005 میلادی در نیویورک دفن شد.  قصد من شناسایی و توسعه فرهنگ ایران در غرب و شرق بوده است. 

اما دیدن شمایل مانی در دورترین نقطه شرق لذت بخش بود.

پس از بازدید از این مکان  یکی از حجاریهایم که تجسمی از چهره مانی را نشان میداد را به این معبد هدیه کردم. 

بر اساس تحقیقی که یونسکو انجام داده و در کتابی با عنوان خورشید در اسطوره ها و هنر منتشر شده شعاع هفتگانه نور در بالای سر مجسمه آزادی نیویورک قرار دارد بر گرفته شده از مهر پرستی در ایران است.  مجسمه ایزد مهر در موزه بریتانیای لندن که دارای چنین شعاع نوری هفتگانه است چنین ادعایی را تائید میکند.  در همین کتاب مانی در باور چینی ها مظهری از نور و روشنایی و مرتبط با خورشید و ماه معرفی شده است. تاثیرات زرتشتی در اینجا به خوبی محسوس است.

نا گفته نماند که شرق و به طور خاص چینی ها نیز در اندیشه مانی و چگونگی ترسیم شمایل او سهم داشته اند.  افکار مانی در کنار تاثیرات عمده ای که از دین و تعلیمات زرتشت داشته بی تاثیر از عرفان بودا نبوده است و شمایلی که در معبد کائون وجود دارد در طول زمان صبغه و شیوه شرقی مرتبط با هنر چین را نشان میدهد. اما چهره ای که من از مانی تجسم کردم بیشتر از سیمای مانویان در تورپان منطقه غربی چین الهام گرفته شده است.

یونسکو در سال 1991 میلادی این معبد به عنوان یک میراث جهانی معرفی کرده است. دانشگاه ماکواری استرلیا که برای پزوهش در ارتباط با این معبد نیم ملیون دلار هزینه کرده است در پایگاه خبری خود ضمن اشاره به تحقیقات این دانشگاه در ارتباط مانی او را یک هنرمند عراقی معرفی می نماید.  این اشتباه ناشی از آن است که گویا مانی در بابل متولد شده است. اما از جانب مادر اشکانی و مهم تر از آن در دوره ساسانی کشوری به نام عراق وجود نداشته است. بیش از هزار سال در دوره های هخامنشی ، پارتی و ساسانی قلمرو ایران به وسعت کرانه هند تا شمال افریقا بوده است. 

شخصیت مانی، هنرش و تردد او به چین همواره مورد توجه شعرا و هنرمندان ایرانی بوده است.  

فردوسی اینگونه به مانی اشاره دارد:

بیامد یکی مرد گویا  ز  چین
که چون او مصور نبیند زمین
به صورتگری گفت  پیغمبرم
ز  دین  آوران  جهان   برترم

اما نظامی در اشعارش میگوید:

شنیدم  که  مانی  به   صورتگری
ز ری سوی چین شد به پیغمبری

قفل های اطراف یک یادمان در شهر اروچی- یکی از حجاریهایم را در اطراف این قفل ها پنهان کردم

در پایان سفر ضمن سفر به منطقه تورپان از نقاشی های دیواری مانوی ها در مکانی به نام بازلکیک که شامل 1200 متر نقاشی دیواری باستانی است بازدید و در رودخانه حاشیه این مکان  ماهی هایم را رها کردم.

قابل ذکر است که در دوره ساسانی مانوی ها به شرق ایران بزرگ مهاجرت کردند و در چند قرن اولیه دوران اسلامی منطقه غربی چین پایگاه بزرک مانوی ها بود. این قلمرو تدریجا تا قرن هشتم میلادی تا شرقی ترین نقطه در چین توسعه پیدا نمود. به طوریکه امروز همانطور که اشاره شد تنها تنها معبد زنده مانوی در حومه شهر  جین جیانگ در شرقی ترین نقطه چین واقع شده است.  بین این نقطه و منطقه تورپان در غرب چین بیش از هفت هزار کیلومتر فاصله وجود دارد.  اما فرهنگ ایرانی این مسیر  را طی نموده است و چالب است این مسیر جاده ابریشم نیز هست. شاید بتوان گفت جاده ابریشم مسیر سیر فرهنگ و هنر ایرانی نیز بوده است.

مانی خود هنرش را اینگونه توصیف کرده است: نقاشی های من سخن از دوستی می گویند. من شما را به سمت باغهای روشنایی رهنمون می شوم. آنجاست که نیمه تاریک انسان از او جدا می شود و نیمه روشنایی او متبلور می گردد.

در بین تاریخ نویسان هنر ایران از گذشته بسیار دور بیشتر هنر مانی مورد توجه قرار گرفته است. دوست محمد هروی در مقدمه مجموعه بهرام میرزا و قاضی احمد قمی در گلستان هنر که در دوره صفویه زندگی میکردند از این هنرمند یاد میکند و از اعجاز قلم او سخن میگویند. توانایی مانی آنقدر مهم بوده است که  شاخص ترین هنرمندان همچون کمال الدین بهزاد مانی ثانی لقب گرفته اند.

ما ایرانی ها هیچگاه نژاد پرست نبوده ایم در نتیجه شاید حتی بحث اینکه آیا مانی ایرانی بوده است یا نه و یا اینکه حتی مولوی افقانی است یا ترک نیز اشتباه باشد. ما نمیتوانیم محل تولد و دفن مولوی را تغییر دهیم.  ما با افتخار میتوانیم بگوئیم که عرصه جغرافیای فرهنگی آن چقدر بزرگ بوده است.  اما این مهم است که این بزرگان با هنر ملیت قومی که دارند معرف فرهنگ ایرانی هستند. جسم بی جان خاک شده مولوی ارزانی آنها اما ما هستیم که از شیرینی زبان و کلام او و معانی پنهان آن لذت میبریم.   اگر در جغرافیای سیاسی امروز کشوری به نام خراسان وجود میداشت بحث اینکه آیا فردوسی یک ایرانی است یا خراسانی اشتباه بود. ایران بدون تعلقات فرهنگیش بی معنی است. ایران مرکب از تمامی اقوام همسایه است.  ادبیات و هنر ایران در سرزمینهای بسیاری نفوذ داشته است که به لحاظ سیاسی مستقل بوده اند اما گویش فرهنگی آنها فارسی نبوده و آنها هنرمندان ایرانی را در دربار خود به کار میگرفتند. از این دست کشور هند در دوره صفویه نمونه است و میزبان بسیاری از هنرمندان ایرانی بوده است.  

اگر چه ایران در گذشته میزبان چکمه های بیگانگان بود ولی ادبیات و هنر آن آنقدر قوی و متعالی بود که سلطه گران را مطیع خود میکرد و آنها به جمع مبلغین و مروجین این فرهنگ می یوستند. در مقایسه با اعصار گذشته در دوره اخیر کسی توانایی سلطه نظامی و حضور را نداشته است اما ضعف مسائل فرهنگی در داخل منجر به رواج بی فرهنگی های بیگانه در این سرزمین شده است.

وضعیت کنونی ناشی از این است که سیاستمداران کنونی ما با هنر و هنرمندان بیگانه هستند و به مسائل فرهنگی توجه کافی و درستی ندارند. عملکرد آنها نشان میدهد که هنر را یک ابزار سیاسی و یا تبلیغی تلقی میکنند که چارچوب و جهت آن در پشت میزشان تعیین میشود. دغدغه های مقطی را نمیتوان در یک گستره جهانی توسعه داد.  چنین هنری حتی در قلمرو جغرافیایی ایران کنونی تاثیر گذار نیست زیرا که  چشمه باید خود بجوشد و آب ریختن در آن نه تنها آن را پر آب نمیکند بلکه از زلالی آن میکاهد.