یاداشتها در باره هنر جدید

آئین ها و نمادهای عاشورا در آینه هنر جدید

احمد نادعلیان

عموما آئین ها ، نمادها و نشانه های کهن و دینی حضور گسترده ای در هنر جدید دارند. هنر جديد ایران معمولا مسائل فرهنگ هاي بومي و سنتي را همانند آينه اي به نمايش ميگذارند. از اینرو هنر جديد ايران غالبا شاعرانه، تمثيلي و نمادگراست. در این میان نمادها و نشانه های موجود در عزاداری امام حسین (ع) جایگاه ویژه ای در هنر جدید دارند.

برخلاف هنر مدرن که نتیجه اش روند همسان سازی فرهنگ ها بود، هنر جدید پذیرای سنن ، مفاهیم و مضامین گسترده ای است. زبان آن جهانی است اما سنن بومی را محترم میشمارد و به کار میگیرد. اگر چه در کشورهای غربی هویت جویی دوران پست مدرن معطوف به جنسیت و نژاد است، اما در کشورهایی که سنن کهن و غنی دارند آئین ها حضور گسترده ای در هنر جدید دارند و نتیجه آن رشد نوعی هویت ملی و مذهبی در هنر بوده است.

فرهنگ عاشورا بسیار غنی است بطویکه متضمن بسیاری از نمادهای ملی، عرفانی و مذهبی میباشد. از سوی دیگر در آن نمایشهای آئینی، هنر تصویری و صنایع متنوعی دیده میشود که قابلیتهای بسیاری را فراهم میکنند که هنرمند امروزی با بهره گیری از آن میتواند فضایی خلاقانه را ایجاد نماید که ریشه در فرهنگ عمومی دارد.

با ابزار و رسانه های جدید میتوان فرهنگ ملی دینی کهن را به نسل جوان انتقال داد. چنانچه مفایم دینی ما با ابزار و رسانه های جدید ارائه شوند بیشتر مورد استقبال نسل جوان قرار میگیرد زیرا با چنین ابزاری در زندگی روزمره کار میکنند و با زبان آن آشنا هستند.

از آنجا که در هنر جدید مرز بین هنرها کمرنگ میشوند در این هنر گونه های مختلفی از آئین ها و هنر های وابسته به فرهنگ عاشورا حضور دارند. در هنر جدید ایران اشیاء آماده، هنر های تصویری، موسیقی و نمایش ها ی موجود در آئین عاشور حضوری گسترده داشته اند.

در سالهای اخیر این نگرانی وجود داشته و دارد که هنر مورد استفاده در ایام عاشور سرانجامی را نشان میدهد که از هنر دینی عرفانی فاصله گرفته و مضامین مذهبی را با زمان و مکان دنیوی و با فنونی نازل به نمایش میگذارند.

هموراه راهبردهای سلبی و بازدارنده کار ساز نیست. به گمان نگارنده این یادداشت هنر جدید نه تنها تعارضی با دیدگاه فقها ندارد بلکه این قابلیت را دارد که نشانه های ملی و مذهبی ما را منطبق با سلیقه نسل جدید ارائه دهد.

در این جا به نمادهای موجود در فرهنگ عاشورا اشاره مینمائیم و در پایان نمونه های تصویری هنر جدید که ملهم از هنر و آئینه ای مرتبط با عاشورا هستند را مرور خواهیم کرد.

نمادهای عاشورا

در ايام عاشورا در دسته جات عزاداري امام حسين محموعه اي از نشانه ها و نمادها كه با هم تركيب شده اند حمل ميشود كه به آن علامت گفته ميشود. تركيب عمودي علامت معمولا چيزي شبيه صليب و يا درخت زندگي است و معمولا فلزي است و تيغه هاي آن با فلز ساخته ميشود در قسمتهاي مختلف آن پارچه هاي دست بافت و گلدوزي شد و پرهاي بزرگ رنگي و پرهاي طاووس استفاده ميشود.

با نگاهي به آثار فلزي باقي مانده از قرون اوليه اسلامي ميتوان ديد كه اجزاء علامت از قرون گذشته وجود داشته است ولي تركيب كلي و فعلي آن بيشتر در يكي دو قرن اخير شكل گرفته است و هنوز در حال تحول است.

آنچه كه بيشتر در آثار گذشته ديده ميشود علامت هاي تك تيغه اي و سه تيغه اي هستند كه به هنگام رزم در دست جنگجويان حمل ميشوند. دربعضي از نقاشي هاي صفوي چنين علامت هايي نقاشي شده اند.

اين نظر وجود دارد كه علامت برگرفته شده از صليب مسيحي است. نگارنده اين يادداشت سعي بر تائيد و يا رد اين نظريه ندارد ولي آنچه كه مسلم است تركيب فعلي آن هويتي پيدا نموده است كه كمتر در فرهنگهاي ديگر وجود داشته است و شبيه آن در هنر گذشته خودمان نيز وجود ندارد. هدف اصلي در اينجا اين است كه نمادهاي فعلي موجود در علامت بررسي شود.

شير و خورشيد دو نماد كهن هستند كه ريشه در ايران باستان دارند و در علامت حضور دارند. در ايران باستان شير نماد ايزد مهر بود. در دوره اسلامي نماد امام علي شد. در بسياري از علامت هاي كنوني شيرها شمشير دو سر دارند كه همان ذوالفقار يا شمشير امام علي است.

خورشيد نيز در ايران باستان چشم اهورا مزدا و نماد ديگري از مهر نور و روشنائي بود. در دوره اسلامي نمادي از معشوق شد.

يكي ديگر از نمادها كه گاهي اوقات در بعضي از علامت ها ديده ميشود براق است. براق موجودي است مركب از سر انسان، اسب بالدار، در بسياري از نقاشي هاي خمسه نظامي و معراج نامه ها ميتوان ديد كه پيامبر اسلام سوار به براق به معراج ميرود. در بعضي از نمونه ها براق داري دم طاووس است.

نماد ديگر مرغي است كه سري انساني دارد. اين اعتقاد وجود دارد كه اين مرغ مرغي است بهشتي كه بر درخت طوبي آشيانه دارد. چنين مرغي در بعضي از نقاشي هاي قهوه خانه اي ديده ميشود.

نماد ديگر كه در علامت وجود دارد پنجه است. در فرهنگ شيعي ايران اين پنجه ياد آور پنج تن (محمد ، علي و فاطمه، حسن و حسين ) و همچنين دست بريده حضرت عباس است كه در واقعه كربلا زمانيكه براي تشنگان صحراي كربلا آب مي آورد دست خود را از دست داد. به همين جهت در فصل گرما در همه جاي ايران بسياري از مردم كه نذر دارد آب خنك رايگان در اختيار تشنگان قرار ميدهند. معمولا كاسه هائي كه براي آب خوردن در كنار اين ظروف آب وجود دارد داري پنجه هستند.

علاوه بر اين نمادها بعضي از علامت ها داري حيواناتي همچون شتر و يا كوزن يا آهو هساند . شايد شتر ياد آور اهل بيت امام حسين كه از كربلا به شام برده شدند و آهو در فرهنگي شيعي ياد آور امام رضا است كه شفاعت آهو را كرد و شكارچي را از كشتن او منع كرد.

يكي ازديگر نمادهاي رايج طاووس است كه در طرفين علامت به صورت متقارن نصب ميشوند. طاووس در فرهنگهاي مختلف نماد است. در فرهنگ عرفاني و اسلامي ايران نمادي از روح انساني است كه طالب بازگشت به موطن اصلي خود است. اشعار عطار نيشابوري در منطق الطير حاكي از اين معناست.

تيعه هاي علامت معمولا داري نقوش هستند كه تصوير پيامبر امامان و خط نوشته ها را بردارند.

تركيب كلي تيغه هاي علامت همانند سرو هستند و در طرفين آنها دو شكل دهن اژدري تعبيه ميشود. چين اشكال دهن اژدهائي در گوشه ها و طرفين علامت نيز ديده ميشود. چنين نقشي برگرفته از نقوش تذهيب بود و به كرات در كاشي ها و قالي هاي ايراني ديده ميشود.

شايد تركيب كلي علامت دو درخت را در برداشته باشد درخت طوبي و درخت ذقوم . درخت طوبي خوبي هاي انسان و درخت ذقوم نفس انساني است و در كل تركيب علامت پالايش و تطهير نفس را نشان ميدهد.

حمل و مهار كردن علامت نوعي مرام پهلواني و زورخانه اي را مي طلبد. معمولا حمل كنندگان علامت وقتي به مسجد، حسينيه يا تكيه اي ميرسد به طرف آن علامت را با مهارت خاصي خم ميكند و در مقابل علامت ديگر آنرا به گردش در مي آورند . صداي زنگوله ها و نرمي حركت پرها خصوصا پر طاووس ياد آور رقص طاووس است كه دور خود مي چرخد. اين گردش همچنين ياد آورسماع و رقص كيهاني است.

همانطور که ابتدای این یاداشت اشاره شد نماده و آئین های وابسته به ,اشورا حضوری گسترده در هنر جدید داشته اند. ار اینجا نمونه هایی را به صورت تصویر مرور مینمائیم.