نامه ای به هنرمندان جوان بندرعباس

هنر محیطی یا آلودگی های محیطی

خلیج فارس: بیستمین جشنواره هنر محیطی در ایران- جزیره هرمز - بهمن ماه 1387

گزارش از احمد نادعلیان

این بخش را در ترجمه انگلیسی ترجمه نکردم. دوست ندارم لباسهای کهنه ایرانی را مقابل غربی ها بشورم. اما فکر میکنم خواندن و دانستن این مطالب برای آنهایی که در ایران هنر محیطی کار میکنند ضروری باشد. علاوه بر این یاداشت خاطراتم را در هرمزگان نشر دادم و در یاداشتی جداگانه مطالبی را که پدید آورندگان قالی خاکی نوشته بودند را پاسخ دادم و آدرس آن را برای افرادی که لازم باشد ارسال خواهم کرد.

****

روزهایی که در جزیره بودم بیشتر نقاشی میکردم. یکی از روزها به اتفاق حسن دریا پیما قالی خاکی را دیدم. در فاصله سفر آذر ماه تا کنون کار نقاشی با خاک قالی 1200 متری به اتمام رسیده بود. پس از یاداشت سفر قبلی من که چند روز قبل از اتمام نقاشی قالی نوشته شده بود، حساسیت زیادی ایجاد شد. از دید خودم چیز بدی ننوشته بودم. من از جدائی ها شکایت داشتم و دارم. اینکه به یک باره آنها رابطه خود را قطع کردند عجیب بود. حتی در سفر اخیر زمانیکه با دوچرخه صلح رکاب میزدم بیش از گذشته تمایل داشتم که گفتگو کنم.

نسبت به آن چیزی که در عکسها دیده میشد در طول این زمان بیش از یک ماه کمی رنگ پریده شده بود. معمولا در عکسها از دور قشنگ بود. برای انجام این طرح بچه ها زحمت بسیاری کشیده بودند. نباید از نظر دور داشت که هنرمندان هرمزگان بیشترین تلاش را در زمینه هنر محیطی انجام داده اند. دوباره تکرار میکنم خسته نباشید و تبریک میگویم.

از دستاوردهای این کار بازتاب رسانه ای خوب و معرفی آن به مردم جزیره بوده است. در سفر اخیر با بسیاری از پدید آورندگان فرش خاکی ملاقات داشتم. ما خیلی با هم صحبت کردیم. دوست من سرکار خانم فلاحتی از نقد فرش استقبال کردند.

دوست داشتم از نزدیک طرح های آن را ببینم. چون هیچ عکسی را ندیدم که طرحهای وسط آن را به خوبی نشان دهد.

طرحهای وسط آن ترکیبی از کارهایی با گرایش تصویر سازی، طرحهای تزئینی و در مواردی نیز تصویر سازی کودکانه را نشان میداد. چنانچه از کلیت کار عکسی از فضا موجود بود این عدم انسجام دیده میشد. در رسانه ها هیچ عکسی از طرح های مرکز آن ارائه نشدند.

حسن دریا پیما حاشیه قالی خاکی را به من نشان داد و به من گفت من حاشیه را بیشتر از متن دوست دارم. (حاشیه بهتر تر است.) به من گفت مثل اینکه شما هم از حاشیه بدت نمیاد. با نظر حسن موافق هستم من حاشیه را دوست دارم. هنر محیطی از متن فرار میکند و با حاشیه میرود. هنر به مکانهایی میرود که به حساب نمی آمده. در این هنر مرز میان متن و حاشیه مبهم است. حالا من در حاشیه فرش بودم. گاهی اوغات مسائل را باید از حاشیه دید.

با نگاهی به حاشیه قالی میشد به خوبی دیدی رویکرد جنجالی بزرگترین و رکورد رویکرد محیطی اثر را تحت الشعاع قرار داده است. ممکن است پدید آورندگان نه هنرمندان بگویند که قصد من هنر محیطی نبوده است. در این صورت به عنوان مدافع محیط تقاضا دارم محیط را آلوده نکنید!!!

گونی های اضافه خاک و زباله های زیادی در آنجا رها شده بود.

این اثر نه تنها محیطی نبوده بلکه پدیدآورندگان بنیادی ترین مبانی اخلاقی رفتن به محیط را رعایت نکردند.

با دیدن این نقش خاطرات دو سال قبلم زنده شد که به بچه ها گفتم چگونه میتوانند با بازیافت زباله ها و مواد پلاستیکی شابلن بسازند. اما حالا هنر محیطی خود زباله ساز شده است.

عکس از اولین روزی که در ساحل سنگ مرغی با خاک نقاشی کردیم

من به این دلیل خاک را در محیط پیشنهاد دادم که محیط با رنگهای صنعتی آلوده نشود.

حالا دیگر در هرگوشه جزیره زباله های محیطی دیده میشود. هنوز نمی توان باور کنم که کار من برای که خاک رنگی را به عنوان ماده ایجاد اثر محیطی پیشنهاد دادم اشتباه بوده است. سعی میکنم حتی از حاشیه بنویسم و گزینه های دیگری را پیشنهاد دهم تا کار در مسیر سالمی به پیش رود.

در اولین روزی که خاک را به عنوان ماده هنر محیطی پیشنهاد دادم هیچوقت چنین سرانجام و فضای اخلاقی نادرست را پیش بینی نمیکردم

ماجرا به قالی خاکی ختم نشد. یک روز قبل از آمدن به جزیره با یکی از دانشجویان در خیابان انقلاب راه می رفتم و این تصویر جزیره هرمز رفتم. در این دوسال آنقدر به خاک هرمز فکر کردم که حتی تصویر آن را از دور در روزنامه تشخیص میدهم.

میدانستم که ین حرکت چندان خودجوش نبود که کودکان و نوجوانان آن را انجام دهند.

متاسفانه نقطه بدی را انتخاب کرده بودند. این نوشته در جایی نوشته شده بود که سال قبل شرکت کندگان در پانزدهمین جشنواره خلیج فارس نوشته صلح در خلیج فارس را نوشته بودند. نوشته مبهم آن در سمت راست غزه دیده میشود.

این اثر فقط متعلق به من نبود بلکه بسیاری از دوستان جوان سنگها را به آنجا حمل کرده بودند.

در ارتباط با این کار با مدیر کل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی و دوستانی که دست اندر کار این طرح بودند صحبت کردم و با ذکر دلایلی توضیح دادم که مکان مناسبی برای اثر غزه انتخاب نشده است. خوشبختانه در آخرین روزی که در هرمز بودم سرکار خانم فلاحتی و آقای کارگران به من اطلاع دادند که این نوشته حالا پاک شده است. از حسن نیت و همراهی آنها بی نهایت متشکرم.

بحث من با آنها این بود که توجه به غزه نباید مصلحت ملی ما را تحت الشعاع قرار دهد. این اثر میتوانست در بندر عباس و یا جایی دیگر اجرا شود.

بحث دیگر این بود که چرا در هرمزگان جوانان کارهای تقلیدی انجام میدهند. یک سال قبل اشعار باربارا راکس و متن اطلاعات مربوط به پرواز 655 به دو زبان در داخل بطری ها قرار گرفته بود. اما این بار در اخبار منعکس شده بود که نامه هایی برای کودکان غزه در بطری ها قرار گرفته و خلیج فارس قاصدک است. به عنوان یک حرکت هنری این خیلی غیر خلاقانه است که در همان محل و با همان روش کاری را انجام دهند.

بطری های سال 1386 حاوی اشعار صلح و متن پرواز 655

بطری های سال 1387 حاوی پیام برای کودکان غزه در همان مکان سال قبل

در محل اجرای کار غزه نیز اخلاق رفتن به محیط در نظر نگرفته شده بود.

حالا بعد از دوسال سابقه هنر محیطی در جزیره هرمز ما بیشتر اغتشاش تصاویر محیطی را میبینیم. چند روز پس از بازدید از فرش متوجه شدم که جوانان حلال احمر نشان حلال احمر و صلیب سرخ و نوشته ای را به چهار زبان نوشته بودند.

اثر جدید بیشتر تبلیغاتی بود و با یک اثر فرهنگی همگن نبود. از اینرو اینجا همان مسئله اتفاق افتاد که در کنار صلح در خلیج فارس غزه نوشته شد.

ماجرا به اینجا ختم نمیشد. چند روز بعد از تهران افرادی از طرف کمیته صلح حلال احمر آمدند. مسئول این کار در تهران با من تما س داشت. قصد ایشان این بود که نشانه پرنده صلح در مقیاس بزرگ ساخته شود و از فضا با بالگرد فیلم تهیه شود. از ایشان خواهش کردم که این کار با این مقیاس با خاک انجام نشود. خوشبختانه چتر و سنگ جایگزین شدند و درصد کمی خاک مصرف شد. نظر شخصی خودم این است که جزیره جولانگاه کارهای تبلیغاتی نشود. روزهای آخری که در جزیره بودم شنیدم که از این پس برای برنامه های گروهی محیطی در جزیره مجوز گرفت. این مجوز را بخشداری، شورای شهر، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نیروی انتظامی ... صادر خواهند کرد. این تصمیم روزی مطرح شد که مسئولین به مناسبت دهه فجر از جزیره بازدید کردند. پیشنهاد من این بود که محیط زیست نیز اضافه شود. این خبر از سوی خوشحال کنند است. زیرا حالا ما به یک مدیریت نیاز داریم. باید برسی شود چه اثری در کجا ارائه میشود تا مسائل بالا پیش نیاید. افرادی که مسئول برگزاری یک کار بزرگ هستند باید تعهد بدهند که اثرشان محیط را تخریب نکند و در پایان محیط را تمیز کنند. از سوی دیگر نگران کننده است، زیرا در کشور ما افرادی که نفوذ دارند از همه موانع عبور میکنند و امیوارم آن روز نرسد که برای یک کار کوچک کلی دوندگی اداری داشته باشیم. آن زمانی که من سالها قبل به این حوزه پرداختم فکر میکردم این هنر از چهارچوبها و قواعد بدور است. اما زیاده روی ها کار را به اینجا کشاند.

حالا آلودگی باقی است و خاک هرمز در گوشه و کنار ایران مصرف میشود. در این رابطه تصویری دریافت کردم. گویا دانشجویان علوم پزشکی هرمزگان در اصفهان با خاک هرمز این کار را انجام دادند.

در روزهایی که در هرمز بودم مطلع شدم که بار دیگر در نظر است رکورد شکسته شود. در خبری آمده بود که " بزرگترین مجسمه سیمرغ شنی در بندرعباس ساخته میشود. پیش بینی شده بود که این مجسمه شنی 50 متر طول ، 30 متر عرض و 3 متر ارتفاع داشته باشد و به عنوان بزرگترین مجسمه شنی در جهان در کتاب رکوردهای بین المللی گینس ثبت شود!!!

در فرایند شکل گیری این اثر شنیدم که هزینه آن سنگین خواهد بود. از راوی این خبر آقای خادمی سئوال ما این است که برای این سیمرغ چقدر هزینه کردید؟ آیا کتاب گینس ویژه هرمزگان دارد که هفته ای یک رکورد در آن ثبت شود؟ یاداشت ماه قبل من نادیده گرفته شد. حالا یقین دارم که رویکرد رکورد انحراف است. میوه آن انحراف میتواند بزرگترین رسوایی ها را به بار آورد.

ما میتوانیم به جشنواره اول افتخار کنیم، برای اینکه در آن زمان با این رویکرد در موزه سبز آمریکا این گفتگو ثبت شده که برای جشنواره اول کمتر از 800 دلار آمریکا هزینه شده است و مقایسه شده با اولین سمپوزیوم مجسمه سازی که در آن زمان گفته شده بود 700.000 دلار آمریکا هزینه میشود. البته بعدها متوجه شدیم که دوبرابر این مبلغ هزینه شده است.

نا گفته نماند برای سیمرغی که با خاک نقاشی شد فقط 130 هزار تومان هزینه شد. این هزینه پول خوراک پدیدآورندگان بود.

کار را سه روزه تمام کردند.

در تقابل با رهاسازی زباله ها در محیط به این نکته فکر میکردم که چگونه میتوان زشتی ها را زیبا کرد.

من با بازیافت قوطی های حلبی، بطری پلاستیکی و لاستیک ماشین مهرهای جدیدی ساختم

دیدن فراید زیبا شدن چیزهای زشت لذت بخش بودند